DUITSE ALGEMENE ECONOMIE

De Duitse economie is sinds 2010 definitief uit de recessie. Sterker nog; de Duitse economie is zelfs 3.6% gegroeid, wat sinds de Wiedervereinigung niet meer gebeurt is[1].

Dit rappe herstel van de Duitse economie heeft alle Duitse economen verrast. Volgens het befaamde Ifo Wirtschaftsinstitut[2] stegen de consumentenuitgaven in geringe mate. Met name de gestegen vraag uit de export lieten de ondernemersinvesteringen groeien. De meest gebruikte Duitse stemmingsindicatoren (Konsumklima[3], Geschäftsklima[4]) zijn in tegenstelling tot de rest van Europa het gehele jaar onveranderd hoog gebleven. Ook de Finanzminister Wolfgang Schäuble[5] kan tevreden zijn met de hogere belastinginkomsten dan een jaar geleden werd gevreesd.

Volgens de IHK in München en Oberbayern, Peter Driessen, is de achtergrond de sterk aangetrokken binnenlandse vraag, de wereldwijde conjunctuurprogramma’s, lage rente alsook de mogelijkheid om de productie snel te kunnen verhogen, dankzij niet ontslagen medewerkers. De Duitse politiek van crisisbestrijding heeft tot de gewenste resultaten geleidt.

De DIW Berlin[6] onderschrijft voorgaande en ziet de stijging van de binnenlandse vraag gezamenlijk met de stijgende exporten als belangrijke motor voor 2011 (zie grafiek op volgende pagina). De consument in Duitsland is uitgesproken optimistisch, mede door de historische diepte van werkloosheid alsook de gunstige loonontwikkelingen.

Het optimisme kent volgens de Süddeutsche Zeitung[8] geen grenzen. De economie staat voor een grandioos succesjaar. In tegenstelling tot 2010 is deze stijging niet meer alleen afhankelijk van de export. Toenemend wordt het door de particuliere consumptie gedragen. De kenmerkende terughoudende investeringsbereidheid bij particulieren in de afgelopen jaren zal zich naar verwachting positief veranderen in 2011.

Opvallend is de stijgende vraag van particuliere consumptie. In vroegere tijden van hoogconjunctuur was de export belangrijk[9]. Met name de stijging van de lonen alsook de historisch lage stand (sinds 1992) van werkloosheid zijn hiervan de aangewezen oorzaak.

Reeds sinds midden 2009 werden de ondernemersvooruitzichten geleidelijk beter (zie onderstaande grafiek). Vanaf begin 2010 liet zich een duidelijk verbeterde bedrijfssituatie zien. De plotselinge stijging van de vraag naar bouwdiensten kwam voor vrijwel alle experten in de branche als verrassing. Onder andere werden in veel gevallen bouwprojecten, die in 2007 en 2008 reeds geplant waren maar uitgesteld vanwege crisis, alsnog in 2010 gerealiseerd. Maar de wezenlijke impuls voor herstel van de bouweconomie is de geheel economische opleving in Duitsland.

In 2010 stegen de bouwinvesteringen in de Duitse woningbouw sterk (+5%) volgens berekeningen van DIW Berlin [10]. Sinds het tweede kwartaal trokken de woningbouwcijfers plotseling aan en sindsdien blijft het op dit hoge niveau. Uiteindelijk berekend het DIW Berlin in januari een stijging van 5% voor de Duitse woningbouw in 2010. Als hoofdreden voor deze positieve ontwikkeling werd de het stimuleringsprogramma van de overheid (Gebäudesanierung und –modernisierung[11]) aangevoerd. Daarbij komt het lage renteniveau bij voor de bouwkredieten. In verbinding gebracht met de lage spaarrente zijn bouwprojecten voor veel Duitse consumenten aantrekkelijk. Daarnaast wordt gesignaleerd dat particuliere huishoudens gezien de ervaringen met de kredietcrisis, vastgoed op hogere waarde zijn gaan schatten. Wat dan weer de vraag structureel verhoogt.

Opmerkelijk zijn positieve ontwikkelingen in de Duitse woningbouw. Voor 2011 wordt met +3% stijging van investeringen gerekend. In 2011 zullen de rentes weer aantrekken gezien de sterke vraagontwikkeling naar vastgoed. Deze schatting wordt bevestigd door duidelijk stijgende bouwopdrachten en bouwvergunningen in de tweede helft van 2010.

Ook in de Duitse commerciële bouw voor (handel en industrie) was een duidelijke verhoging waar te nemen (+2%). De bouwinvesteringen in het vierde kwartaal van 2010 wel enigszins terug (+1,1%), mede door de vroeg ingezette winter.

In 2011 kan met een vrijwel gelijke stijging gerekend worden als in 2010. Ondanks de nog geringe bouwinvesteringen van de handel en industrie wordt er met +1,5% stijging gerekend. DIW Berlin schat dat zich een groei hetzij in een lager tempo door zal zetten in 2012.

De omvang van de investeringen in de Wirtschaftsbau hangen sterk samen met de totaal economische ontwikkeling in Duitsland. Bijvoorbeeld: bij een sterk groeiende vraag naar auto’s zullen de fabrieken hun capaciteit gaan uitbreiden en mogelijk een extra productiehal gaan bouwen. Bij een sterk afnemende vraag zullen bouwinvesteringen uitgesteld worden wat ook weer directe invloed heeft op de hoogte van bouwinvesteringen in de Wirtschaftsbau.

De verhoging van bouwinvesteringen is een reactie op de verbeterde afzetverwachtingen en de toenemende bezettingsgraad in de Duitse industrie. Daarnaast zullen de conjunctuurprogramma’s positieve impulsen geven aan de investeringen.

Eind 2008 en begin 2009 heeft de Duitse overheid twee grote conjunctuurstimulerende pakketten in de markt gezet. Bijna een vierde van de investeringen, rond de 30 miljard euro, waren voor de bouwsector bedoeld. Hiervan gingen ongeveer 22 miljard direct naar de Öffentlichen Bau[12], de rest omvatte subsidies aan bedrijven en particuliere huishoudens.

Voor het jaar 2010 betekende dit sterke bouwinvesteringen van overheidsinstanties. In cijfers: er was 15,5 miljard euro beschikbaar vanuit de beide conjunctuurpakketten aan extra overheidsinvesteringen voor de bouw. Voor overzicht van geldstromen; zie afbeeldingen van DIW Berlin.

De conjunctuurpakketten waren sterk gericht op de renovatie en modernisatie van het Duitse gebouwenbestand. Slechts een klein deel bleek in de praktijk uit te monden in Straßenbau[13] projecten. In de GWW zijn de verstrekte opdrachten tot eind 2009 sterk gestegen. Met de uitloop van de stimuleringsinvesteringen uit de conjunctuurpakketten komt er in 2010 een regelrechte keldering in de Öffentliche Tiefbau[14].`

Er zijn verschillende statistieken. De overheidsinvesteringen zullen volgens het Ifo Institut für Wirtschaftsforschung achterblijven bij de rest met – 3%. Dit wordt bevestigd door de president van de ZDB[15] in zijn einde jaartoespraak. De hand zal op de knip blijven, ondanks het feit dat de belastinginkomsten weer stijgen en die de overheidsinvesteringen kunnen laten stijgen.

DIW Berlin is minder pessimistisch. Ze rekenen zelfs met een lichte plus voor 2011[16]. Volgens hun berekeningen zal het gebeuren in de sector overheidsbouw ook nog in 2011 door de conjunctuurprogramma’s bepaalt. De afwikkeling door de overheidsinstanties zijn in de praktijk bij lange na niet zo snel verwerkt als aan het begin afgekondigd[17]. Dit zal in 2011 ook een forse impuls geven aan bouwinvesteringen, tenslotte dienen de bedragen zo snel als mogelijk omgezet worden in concrete bouwopdrachten. Van een zeer sterke terugval, zoals begin 2010 gevreesd is geen sprake. Het resterende bedrag is volgens berekeningen van het DIW Berlin 6 miljard euro. Dit is wél een lager bedrag als in 2010. Toch kan het investeringsniveau op redelijk niveau gehouden worden doordat de reguliere uitgaven bij overheidsinstanties licht gaan stijgen. Hoofdreden hiervoor zijn de verbeterde inkomsten van belastingen en de uitgestelde projecten uit 2010 [18]. Voor een belastende werking van overheidschulden (als rem op overheidsinvesteringen) hoeft voor 2011 niet worden uitgegaan.